Νόσος πνευμάτων… απαλών μύχιων θαυμάτων της Ελένης Ψαρρά

 

  Τί είναι το ταλέντο; Νομίζω… τίποτα περισσότερο από ένα αδιάλλακτο προκλητικό στοίχημα. Να βρίσκεις συνεχώς τρόπους να μεταφέρεις επάνω στο χαρτί όσο πιο πιστά γίνεται όλα σου τα συναισθήματα και μοιραία να δένεσαι παντοτινά με ετούτη τη  συνήθεια. Και αυτό καταντά μετά από λίγο ασθενικό και ίσως κατά μια παρανοϊκή οπτική υβριστικό και αναίσχυντο. Να ψάχνεις κάθε τόσο χάρτινα αποθέματα για να παίζεις άπειρα στοιχήματα. Ενισχύεις την πίστη σου με κοσμογονικές θεωρίες της Γένεσης των λέξεων που θα σε βγάλουν από τις ψυχικές δεσμεύσεις για να έχεις πρόσκαιρη ικανοποίηση… Να λες : «Ω! Ναι! Το μέσα μου εξωγεννήθηκε από τις γραφές μου. Εμφανίστηκε το ανεξήγητο Εγώ μου και δημιούργησε αγγέλους απ’ την Κόλαση!». Κι έτσι επιδεινώνεται ταχέως η ασθένεια. Οι άλλοι σε θαυμάζουν για την έκφραση των βασάνων σου, ενώ εσύ ονειρεύεσαι τη δική τους ατάραχη φύση.

  Σε αυτά τα δυσανάγνωστα στοιχήματα, κερδισμένοι βγαίνουν μόνο οι χαμένοι. Γιατί εκεί που λες : «Έγραψα τους κλώνους των μύχιων μου», το χαρτί δεν στέκεται να το θωρήσεις. Απομακρύνεται και λουφάζει εσκεμμένα μακριά σου, για να καταφεύγεις ανελλιπώς και απροσχεδίαστα στην επανάληψη της ριματικής δραματοποίησης. Εθισμένος στον τζόγο των λέξεων, ασθενής της αποτύπωσης των απαλών πραγμάτων- των πνευμάτων σου. Αδύναμος ο οργανισμός να αντιδράσει σε μια  ασθένεια σκληρή που εξαπλώνεται με το αντιφατικό παραλήρημα των ενορμήσεων του, ασθενεί χρονίως και εκουσίως. Χρειάζεται αμέτρητες δεσμίδες στίχων να ποντάρει στην τέχνη της απομίμησης ψυχοσωματικής μετατροπής σε λόγο για να έχει η νόσος ύφεση μα ποτέ θεραπεία.

 Πριν από λίγο καιρό μού δόθηκε ως δώρο ένα ωχρό βιβλίο πλούσιο σε όγκο και περιεχόμενο. Διαβάζοντας τον τίτλο ένιωσα οίκτο : «Η ασθένεια των απαλών πραγμάτων». Ποιητική συλλογή θρεμμένη από πολλαπλές μετατροπές εσωτερικών θαυμάτων που νοσούν εξαιτίας της ευαίσθητης φύσης τους. Τον Αλέξη Σταμάτη τον «γνώρισα» πριν από μερικά χρόνια. Πάσχα, στο εξοχικό μου σπίτι. Καθόμουν στον κήπο μου και τον κρατούσα στα χέρια μου. Θυμάμαι να διαβάζω τη σκληρόδετη έκδοση του μυθιστορήματός του, «Μπαρ Φλωμπέρ» με θαυμασμό. Εκείνη τη μέρα σηκώθηκα από τη θέση μου μόνο για να φτιάξω καφέ. Τριακόσιες εξήντα επτά σελίδες σε τέσσερις ώρες! Ρεκόρ ανάγνωσης! Δεν γινόταν να αφεθεί αδιάβαστο για την επόμενη ημέρα… Ένιωσα τύψεις για την προτίμησή μου στους ξένους συγγραφείς. Με το «Μπαρ Φλωμπέρ» βίωσα την εκστατική παραβίαση των φυσικών νόμων που προσφέρει η ανάγνωση της αξιόλογης γραφής. Μια ιστορία που στα πρόσφερε όλα τόσο ορμητικά και απροσδόκητα : εικόνα, μυστήριο, ταξίδι, μποέμικη περιπλάνηση, αναζήτηση ταυτότητας με περιγραφικό όχημα τη συναισθηματική και πνευματική καταβολή του. Τον θαύμασα για τη γραφή του και τον ευχαρίστησα σιωπηρά για την ατμοσφαιρική ηχοσυνθετική εικονοποίηση ενός προσωπικού σύμπαντος. Μετά από αυτή την εμπειρία τον «έχασα»… Μέχρι που ένας φίλος μού δώρισε τους στίχους του.

  Ήταν λογικό να γράψει ποίηση ο Σταμάτης. Ο συγγραφικός ρυθμός του έχει όλα τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της υπερβατικής φαντασιακής μεταστοιχείωσης που αναζητά η έκφραση της ποίησης, όπως επίσης και το αιτιολογικό δικαίωμα προσφυγής σε εκείνη. Την αδάμαστη ανάγκη να εκθέτεις τα εσώτερα με την ελπίδα ότι θα τα επικοινωνήσεις με όσους θα τα αναγνωρίσουν ως οικεία, για να μη νιώθεις σε αυτή την πλάση ως μία απροσδιόριστη παράταιρη οντότητα. Σαν την εξαναγκασμένη φυσική ταλάντωση του εκκρεμούς που τη διατηρεί ο εξωτερικός διεγέρτης της-ο κόσμος. Την άδηλη επιθυμία για αλληλεπίδραση και συντονισμό δυνάμεων με το περιβάλλον που δεν πρέπει να μείνει ανερμήνευτο κι ανέκφραστο από την ικανότητα κρυπτογράφησής σου. Νοσείς από ιδέες και είδωλα πραγμάτων, αναζητώντας την αποκρυπτογράφησή τους από την ομήγυρη για να έχει αξία η μάζα όσων ταλαντεύονται στη βάση της υπόστασής σου. Προς το «Ον» το αυθύπαρκτον… το εκκρεμές… αυτό που τρέμει την κατοικία στο ανύπαρκτο κενοτάφιο μεταξύ ζωής και θανάτου.

 

  Η ποιητική συλλογή διαιρείται σε τρία μέρη και καταλήγει με την αποδελτίωση ενός ποιητικού επίλογου. Αν μου επιτρεπόταν να δώσω η ίδια έναν τίτλο σε αυτά τα μέρη θα τα ονομάτιζα ως εξής : A. Ευθυγράμμιση Εαυτού με το Σύμπαν B. Γήινος προσδιορισμός Γ. Κατάλογος διερεύνησης συναισθημάτων Δ. Έξοδος

 

  Στο πρώτο μέρος οι τίτλοι των ποιημάτων αποκαλύπτουν τη διάθεση του ποιητή να ασχοληθεί με τα συμπαντικά φαινόμενα σε σχέση με τα δρώμενα του φυσικού εαυτού. Τίτλοι ποιημάτων όπως : Κομήτης, εκκωφαντική βαρύτητα, τραγούδι για ένα εξαφανισμένο σωματίδιο, πίνακας συνεχούς χρόνου, το Σύμπαν ως υποθετικός δίδυμος, η καμπύλη του Εγώ, χρονική αναδίπλωση και υστερόγραφο στο φως, δανείζονται το ασαφές και αβέβαιο πεδίο της φυσικής επιστήμης. Για να χωρέσει το Σύμπαν στη φύση του Εγώ πρέπει να καμπυλωθεί χωροχρονικά. Γι’ αυτό και ο λόγος του είναι ελεύθερος, ακράτητος, περιγραφικός, αναλογικός με μετάπλαση βιώματος και με σαφή στιγμιότυπα σχέσεων και θέσεων μεταξύ μικρόκοσμου και Χάους.

 

«Ίσως το Σύμπαν να διατηρεί τη μνήμη μας

να τη φυλά μέσα στο φως».

 

«Μπορεί αυτό να είναι πένθος;

μια απαλή εξαφάνιση δεδομένων

μια ζεστασιά στο σημείο

όπου κάποτε υπήρχε κάποιος;»

 

«Ίσως το Εγώ να είναι απλώς η διαδρομή

ανάμεσα σε δυο σιωπές που δεν απαίτησαν εξήγηση».

 

  Τα υπαρξιακά ερωτήματα του Σταμάτη κυριαρχούν σε φιλοσοφικό μέγεθος και δισυπόστατο εύρος. Άλλωστε ακόμη και ο Αριστοτέλης ορίζει ως πρώτους φιλοσόφους τους φιλόμυθους ποιητές της εποχής του (διό και ο φιλόμυθος, φιλόσοφος εστίν, ο γαρ μύθος σύγκειται εκ θαυμασίων). Όμως, τον ποιητή τον βασανίζουν τα παθήματα του σύγχρονου όντος και αναζητά την αρχέγονη μορφή του ίσως κατά την ιερή προσέγγιση της Πλατωνικής αρχής, έξω από τα γήινα θεμέλια, μακριά από κάθε μιαρό και αισθητηριακό ψεύδος, όπως αποδίδεται από την ανθρώπινη μεταφραστική ικανότητα.

 

«Ίσως κάποτε να υπάρξει ένα ον

ικανό να κοιτά με καθαρότητα-

να συναντά χωρίς να οικειοποιείται

να διακρίνει δίχως να αποκλείει

να αναγνωρίζει δίχως να παγιώνει

Τότε ο κόσμος θα αναδυθεί στην παλαιότητά του-

Όπως ήταν πριν τον ακινητοποιήσει η παρατήρηση».

 

 Όταν όμως ο επίδοξος ερμηνευτής του Σύμπαντος ανακαλύπτει τον έρωτα το ποιητικό υποκείμενο αφήνει τη φιλοσοφική του ταυτότητα και αφήνεται εξίσου εξαίσια στις αισθήσεις και τις ηδονές του σώματος. Δυο κόσμοι που διψούν για συνάντηση. Η νόηση του πνεύματος και ο βιολογικός παραγωγός της φύσης-το σώμα. Η μια διάσταση να βρίσκεται εκτός του εαυτού κι άλλος ένας χώρος εντός του να εξαρτάται από την επιθυμία για ένωση του δέρματος. Δεν είναι αντίφαση, αλλά κατάφαση. Ύλη και πνεύμα ζητούν ερμηνεία.

 

«Τα δάχτυλά μου

έγραφαν πάνω σου

κώδικα νυχτερινό

 

Ο ρυθμός των ονείρων σου

αντηχούσε μικρές μετατοπίσεις

Η ανάσα σου παλλόταν

σε μοτίβα αναγνωρίσιμα μόνο

από το δέρμα μου

 

Η ύπαρξή σου έχει δομή

Είσοδο

Έξοδο

Εμένα»

 

  Το δεύτερο μέρος της συλλογής δεν ζευγαρώνει με το πρώτο. Σε αυτό το μέρος επιστρέφουν οι συγγραφικές συνήθειες του ποιητή και οι παλιές αγάπες για τα ταξίδια και τους ήρωες, με αποτέλεσμα να θεματοδοτούνται στίχοι πεζοποιημάτων με γεωγραφικές περιπλανήσεις, θυμίζοντας μικρά διηγήματα μέσω του ποιητικού συμβολισμού. Το ενδιαφέρον των στίχων εκδηλώνεται σε μέρη όπως το Άντεν, το Χαράρ, το Χαρτούμ, το Τζιμπουτί, το Σαϋλακ και τη Μασσαλία σε εποχές του περασμένου αιώνα με ήρωες που επιζητούν να κατευνάσουν τα γήινα πάθη τους.

 

«Σου μιλώ, εσύ που στα δεκάξι σου

φώναξες : “Η ποίηση πρέπει να κατακτηθεί

με κάθε μορφή τρέλας”

Σου μιλώ από το τέλος εκείνης της τρέλας

Δεν είμαι πια τρελός.

Είμαι σωφρονισμένος.

Αρτιμελής, κενός»

 

«Δεν ήταν νύχτα έρωτα

Ούτε νύχτα φωτός

Ήταν μια νύχτα χωρίς σεντόνια»

 

 

 

«Κι εγώ-

ξαπλωμένος πάνω σ’ ένα στρώμα

από ξηρό χρόνο-

δεν της λέω να μείνει

δεν της λέω να φύγει

Της λέω μόνο : Κάνε με φράση.

Αλλά μη με τελειώσεις ακόμα».

 

  Το τρίτο μέρος έχει τη μορφή λήμματος με σκοπό να επεξηγήσει προσωπικές καταστάσεις με ορισμούς που εκφράζονται μέσω ποιητικής τοποθέτησης π.χ δίδονται προς ανάλυση τα εξής ενδότερα παράδοξα : «ανέπαφη παρατήρηση», «άγνωστος επιμελητής», «αργό βαθύ ακριβές» και «Σύμπαν ενδοιασμού». Σε αυτό το τελευταίο καθρεπτίζεται ο συναισθηματικός συσχετισμός της σκέψης με την πράξη. Η ενδοιαστική κατάσταση θα ορίσει το «ον» και το «μη ον» στο γεωμετρικό πεδίο δράσης-μη πραγμάτωσης. Η ελευθέρα βούληση-ένας καθρέφτης.

 

«Σύμπαν ενδοιασμού :

μια λεπτή σφαίρα άρνησης-δράσης

ντυμένη με το ένδυμα της περίσκεψης

Μια ακριβής γεωμετρία μη—πραγμάτωσης

Και τελικά, ένας καθρέφτης»

 

  Το «ασθενικό» ταξίδι των απαλών πραγμάτων τελειώνει με έναν επίλογο που είναι προστακτικός, προτρεπτικός και συμβουλευτικός. Ο ποιητής επιστρέφει ξανά με φιλοσοφική διάθεση και απευθύνεται στο κοινό του. Τελικά οι στίχοι έχουν σκοπό, όπως και η φιλοσοφία. Η κατάκτηση της «σπουδαίας ζωής», της εξίσωσης παθών-ευτυχίας στα όρια ζωής-θανάτου δεν αφορούν μονάχα εκείνον. Επιδιώκει την επαφή με το σύνολο, ενδιαφέρεται για τη σύζευξη του του Ενός με το Όλον μέσω της σχέσης του Ανθρώπου με τον Άνθρωπο. Με τίτλο «Φύγετε όσο μένει καιρός», ο Σταμάτης εμφανίζει τα σοφά αποκτήματα της ποιητικής του εμπειρίας.

 

  «Αν θέλεις ζωή

πρέπει να τη μαγαρίσεις

Μόνο το βέβηλο στέκει αληθινά

 

Η φύση αναπνέει σαν αρχαίο ζώο

Βλέμματα γλιστρούν προς τον Νότο

εκεί όπου ο ήλιος  δεν διαχωρίζει

τους ζωντανούς από τους πεθαμένους»

 

  Και στην τελευταία σελίδα επάνω στο λευκό κενό είναι γραμμένη μια προειδοποίηση, σαν τελική επιγραφή αποχαιρετισμού κι υπόσχεσης. Ο αναγνώστη πριν κλείσει το βιβλίο, διαβάζει :

«Η απουσία λέξεων που ακολουθεί είναι μέρος του βιβλίου».

 

Κι έτσι επιστρέφουμε ξανά σε εκείνα τα στοιχήματα. Το λευκό χαρτί υπόσχεται συνέχεια στο ασυνεχές της ποίησης. Γνωρίζει ο ποιητής πως δεν τελειώνει εύκολα με το συναίσθημα και το δηλώνει εμφανώς με εξομολόγηση. Αυτό που δεν ειπώθηκε δεν είναι απόν. Η αφάνεια των λέξεων είναι εκούσια και δεν στερείται ουσίας. Ίσως να είναι οικονομία δυνάμεων, για να μην εξαντληθεί και να επιστρέψει στην έκφραση και στην εμφάνιση.

Κλείνοντας τον λόγο μου θα θέσω πάλι το αρχικό μου ερώτημα :

Τι είναι ταλέντο; Ίσως, η υπόσχεση για εμφάνιση όσων δεν ειπώθηκαν εξαιτίας μιας καλπάζουσας νόσου.

 

Ελένη Ψαρρά