Το παράδοξο της τεχνολογίας: Κερδίσαμε χρόνο, χάσαμε τη στιγμή | Ελευθέριος Π. Αντωνιάδης | συγγραφέας

 

Κάποτε τα πράγματα κινούνταν πιο αργά. Όχι απαραίτητα καλύτερα, όχι απαραίτητα πιο εύκολα, αλλά σίγουρα πιο αργά. Αν ήθελες να μιλήσεις με κάποιον, του έλεγες: «Θα σε πάρω αύριο» ή «θα τα πούμε σε δύο ώρες». Και αυτό αρκούσε. Η επικοινωνία είχε χρόνο αναμονής. Η δουλειά είχε φυσικά όρια. Η απουσία δεν θεωρούνταν αμέλεια. Το να μη σε βρίσκει κάποιος για δύο ώρες δεν ήταν πρόβλημα· ήταν απλώς ζωή.

Σήμερα, η τεχνολογία έχει σχεδόν εξαφανίσει την αναμονή. Το μήνυμα φτάνει αμέσως. Το email έρχεται παντού. Το κινητό μας ακολουθεί στο γραφείο, στο σπίτι, στο αυτοκίνητο, στο τραπέζι, ακόμα και στις στιγμές που υποτίθεται ότι ανήκουν αποκλειστικά σε εμάς. Η εργασία που κάποτε χρειαζόταν ώρες, τώρα μπορεί να γίνει σε λεπτά. Η πληροφορία που παλαιότερα απαιτούσε αναζήτηση, τηλεφωνήματα, βιβλία ή εμπειρία, σήμερα εμφανίζεται μπροστά μας σε δευτερόλεπτα. Και τώρα, με την τεχνητή νοημοσύνη, ακόμη και διαδικασίες που θεωρούσαμε αργές ή σύνθετες γίνονται σχεδόν αστραπιαίες.

Θα περίμενε κανείς ότι αυτό θα μας έκανε πιο ήρεμους. Ότι όσο η τεχνολογία κερδίζει χρόνο για εμάς, τόσο εμείς θα κερδίζουμε χώρο μέσα στη ζωή μας. Ότι οι πιο γρήγοροι υπολογιστές, οι πιο άμεσες επικοινωνίες, οι πιο εύκολες μετακινήσεις και τα πιο έξυπνα εργαλεία θα μας απελευθέρωναν από ένα μέρος του άγχους. Όμως συνέβη το αντίθετο. Ο άνθρωπος δεν πήρε τον χρόνο που του επιστράφηκε και τον μετέτρεψε σε ξεκούραση, σκέψη, σχέση ή απόλαυση. Τον γέμισε με περισσότερες υποχρεώσεις.

Εδώ βρίσκεται το μεγάλο παράδοξο της τεχνολογικής προόδου: όσο πιο γρήγορα γίνονται τα πράγματα, τόσο περισσότερα πράγματα απαιτείται να γίνουν. Η ταχύτητα δεν λειτούργησε ως απελευθέρωση. Λειτούργησε ως νέα προσδοκία. Αν κάτι μπορεί να γίνει γρήγορα, τότε πρέπει να γίνει γρήγορα. Αν ένα μήνυμα μπορεί να απαντηθεί άμεσα, τότε η καθυστέρηση μοιάζει με αδιαφορία. Αν μια εργασία μπορεί να ολοκληρωθεί σε μία ώρα αντί για μία ημέρα, τότε απλώς δημιουργείται χώρος για την επόμενη εργασία. Η τεχνολογία δεν αφαίρεσε πίεση· ανέβασε τον πήχη της διαθεσιμότητας.

Παλαιότερα, το τέλος της εργασίας είχε πιο καθαρό περίγραμμα. Έφευγες από το γραφείο και, σε μεγάλο βαθμό, η δουλειά έμενε εκεί. Σήμερα, η δουλειά χωράει στην τσέπη. Το κινητό έχει γίνει ένας μικρός φορητός σταθμός ευθύνης. Δεν μεταφέρει μόνο επικοινωνία· μεταφέρει προσδοκία. Να απαντήσεις. Να ξέρεις. Να ενημερωθείς. Να μη χάσεις κάτι. Να είσαι διαθέσιμος. Να είσαι παρών σε όλα, ακόμα κι όταν δεν είσαι πραγματικά παρών πουθενά.

Η ίδια λογική έχει περάσει και στην απόλαυση. Πηγαίνεις σε μια συναυλία, σε ένα ταξίδι, σε ένα καλό εστιατόριο, και η πρώτη αντίδραση δεν είναι πάντα να ζήσεις τη στιγμή. Είναι να την καταγράψεις. Να τραβήξεις φωτογραφία, να βγάλεις βίντεο, να το ανεβάσεις, να το δείξεις, να το αποθηκεύσεις. Η εμπειρία δεν βιώνεται μόνο για αυτό που είναι· μετατρέπεται σε υλικό. Σε απόδειξη παρουσίας. Σε περιεχόμενο.

Κάποτε μια συναυλία έμενε μέσα σου ως ήχος, φως, αίσθηση, πρόσωπα, ατμόσφαιρα. Μπορεί να μην θυμόσουν κάθε λεπτομέρεια, αλλά θυμόσουν το βίωμα. Το σώμα σου ήταν εκεί. Το μυαλό σου ήταν εκεί. Η ανάμνηση γραφόταν μέσα σου, όχι επειδή την κατέγραφε μια συσκευή, αλλά επειδή την ζούσες χωρίς μεσολάβηση. Σήμερα, συχνά η στιγμή περνάει μέσα από την οθόνη πριν περάσει από τη συνείδηση. Κοιτάμε το γεγονός που συμβαίνει μπροστά μας μέσα από ένα κινητό, σαν να χρειαζόμαστε τεχνική επιβεβαίωση ότι πράγματι το ζήσαμε.

Το περίεργο είναι ότι πολλές από αυτές τις φωτογραφίες και τα βίντεο δεν τα ξαναβλέπουμε ποτέ. Καταλήγουν καταχωνιασμένα σε μια ψηφιακή μνήμη, ανάμεσα σε χιλιάδες άλλα αρχεία. Η ανάμνηση δεν κατοικεί πλέον τόσο στο μυαλό όσο σε έναν αποθηκευτικό χώρο. Και επειδή ξέρουμε ότι «υπάρχει κάπου», ίσως σταματάμε να την κρατάμε μέσα μας με τον παλιό τρόπο. Δεν αφηνόμαστε να τη νιώσουμε. Τη συλλέγουμε.

Έτσι, η εμπειρία χάνει το βάθος της και αποκτά τη μορφή λίστας. Πήγαμε εκεί. Φάγαμε εκεί. Είδαμε αυτό. Το ανεβάσαμε. Το τσεκάραμε. Been there, done that. Πάμε στο επόμενο. Η ζωή αρχίζει να μοιάζει όχι με αλληλουχία βιωμάτων, αλλά με αλληλουχία καταγραφών. Δεν έχει σημασία μόνο τι ζήσαμε, αλλά αν το αποτυπώσαμε, αν το κοινοποιήσαμε, αν απέκτησε εξωτερική επιβεβαίωση.

Η τεχνολογία, βέβαια, δεν είναι ο εχθρός. Δεν φταίει το κινητό επειδή τραβάμε βίντεο αντί να ακούμε τη μουσική. Δεν φταίει ο υπολογιστής επειδή γεμίσαμε το πρόγραμμά μας με περισσότερες εργασίες. Δεν φταίει η τεχνητή νοημοσύνη επειδή φοβόμαστε να μείνουμε λίγο ακίνητοι. Το πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη των εργαλείων. Το πρόβλημα είναι ότι δεν προλάβαμε να αναπτύξουμε σοφία ανάλογη με τη δύναμή τους.

Κερδίσαμε ταχύτητα χωρίς να αποφασίσουμε τι θα κάνουμε με τον χρόνο που απελευθερώνεται. Κερδίσαμε δυνατότητες χωρίς να βάλουμε όρια. Κερδίσαμε συνδεσιμότητα χωρίς να προστατεύσουμε τη σιωπή. Κερδίσαμε άμεση καταγραφή χωρίς να καταλάβουμε ότι η ανάμνηση δεν είναι απλώς αρχείο. Είναι επεξεργασμένο βίωμα. Είναι κάτι που ωριμάζει μέσα μας, όχι κάτι που αποθηκεύεται απλώς σε έναν φάκελο.

Ίσως το ζητούμενο της εποχής μας να μην είναι περισσότερη τεχνολογία, αλλά περισσότερη επίγνωση στη χρήση της. Να ξαναβάλουμε καθυστέρηση εκεί που η αμεσότητα δεν είναι απαραίτητη. Να ξαναβάλουμε όρια εκεί που η διαθεσιμότητα έγινε ασφυξία. Να ξαναμάθουμε να πηγαίνουμε σε μια συναυλία και να ακούμε. Να πηγαίνουμε σε ένα ταξίδι και να κοιτάμε. Να καθόμαστε σε ένα τραπέζι και να είμαστε εκεί, όχι μισοί στη συζήτηση και μισοί στην οθόνη.

Η πραγματική πρόοδος δεν είναι να κάνουμε τα πάντα πιο γρήγορα. Είναι να ξέρουμε ποια πράγματα αξίζει να γίνονται αργά. Η αγάπη, η φιλία, η σκέψη, η ξεκούραση, η τέχνη, η απόλαυση, η μνήμη δεν υπακούουν πάντα στη λογική της επιτάχυνσης. Δεν βελτιώνονται επειδή συμπιέζονται. Αντίθετα, πολλές φορές καταστρέφονται όταν τις αντιμετωπίζουμε σαν εργασίες προς ολοκλήρωση.

Η τεχνολογία μάς έδωσε ένα τεράστιο δώρο: τη δυνατότητα να κάνουμε περισσότερα με λιγότερο κόπο και σε λιγότερο χρόνο. Το ερώτημα είναι γιατί εμείς μετατρέψαμε αυτό το δώρο σε νέα μορφή πίεσης. Γιατί, αντί να αδειάσουμε χώρο στη ζωή μας, τον γεμίσαμε μέχρι ασφυξίας. Γιατί, αντί να ζούμε περισσότερο, καταλήξαμε να διαχειριζόμαστε περισσότερα.

Ίσως τελικά η μεγαλύτερη επανάσταση να μην είναι η επόμενη συσκευή, η επόμενη εφαρμογή ή το επόμενο άλμα της τεχνητής νοημοσύνης. Ίσως η πραγματική επανάσταση να είναι να μπορέσει ο άνθρωπος να σταθεί ξανά μπροστά σε μια όμορφη στιγμή χωρίς να την καταναλώσει, χωρίς να την ανεβάσει, χωρίς να την αποθηκεύσει βιαστικά. Να την αφήσει απλώς να συμβεί. Να την ζήσει. Και να την κρατήσει εκεί όπου οι πιο σημαντικές αναμνήσεις ανήκαν πάντα: όχι στη μνήμη της μηχανής, αλλά στη μνήμη της ψυχής.

Ελευθέριος Π. Αντωνιάδης